Eind jaren tachtig vonden onderzoekers in de ontlasting van mensen met diarree een klein, onbekend virus. Het zat daar naast rotavirus en norovirus, de bekende boosdoeners, en dus was de conclusie snel getrokken: dit is er weer een. Een virus dat de darmwand aanvalt.

Deze week bleek dat beeld onjuist. Het virus, een picobirnavirus, infecteert geen menselijke cellen. Het infecteert bacteriën in je darm.

Veertig jaar lang zochten wetenschappers naar de ziekte die dit virus veroorzaakt, terwijl ze zich nooit hadden afgevraagd of ze wel naar de juiste gastheer keken.

Hoe ze erachter kwamen

De doorbraak begon niet in de darm, maar in een rondworm. Het lab van David Wang aan de Washington University in St. Louis bestudeerde Caenorhabditis elegans, een microscopisch wormpje dat in genetisch onderzoek wordt gebruikt. Tot hun verrassing vonden ze daarin genetisch materiaal van picobirnavirussen.

Wat hebben een worm en een mens gemeen? Bacteriën. Wormen eten ze, mensen dragen er biljoenen bij zich. De vraag lag opeens voor de hand: infecteert dit virus eigenlijk bacteriën?

Om dat te testen hadden ze iets nodig wat lastig is: een systeem waarin het virus daadwerkelijk kan groeien. Eerste auteur Tianyu Gan bracht menselijke ontlasting in muizen zonder eigen darmflora, zodat het virus een gastheer had om zich in te vermenigvuldigen. Daarna kweekte hij het virus in laboratoriumschalen met darmbacteriën, zonder zuurstof.

Dat laatste detail is belangrijk. Menselijke cellen overleven niet zonder zuurstof. Bacteriën wel. Het virus groeide twintig dagen lang. En toen ze antibiotica toevoegden, stopte de groei.

Daarmee was de cirkel rond: het virus heeft bacteriën nodig. Ze vonden het uiteindelijk terug in een tot nu toe onbeschreven darmbacterie, Candidatus Anaerotignum faecalis.

Waarom dat uitmaakt

Picobirnavirussen zijn nu de derde bekende groep RNA-virussen die bacteriën infecteren. Dat klinkt als een microscopisch detail, maar het verandert het beeld van het darmviroom: het geheel van virussen in je spijsvertering. Daarvan is het meeste nog niet geclassificeerd, en wat we ervan begrepen, was vaak gebaseerd op dezelfde aanname: een virus in de darm is een virus voor de mens.

Misschien niet. Misschien zijn veel van die virussen jagers op bacteriën, en beïnvloeden ze onze gezondheid indirect — door de samenstelling van de darmflora te veranderen, of door afweerreacties uit te lokken.

Dat is precies de voorzichtige formulering die Wang zelf gebruikt. Het virus is in verband gebracht met acute diarree, graft-versus-host-ziekte en diabetes type 1. Maar aanwezigheid is geen oorzaak. Het kan ook een marker zijn: een teken dat er iets mis is in de darm, zonder zelf de schuldige te zijn.

De denkfout

Wat me aan dit verhaal het meest beklijft, is niet de ontdekking maar de denkfout die eraan voorafging.

Het virus werd gevonden in mensen met diarree, naast virussen waarvan bekend was dat ze diarree veroorzaken. Die nabijheid werd gelezen als bewijs. En omdat het virus niet in het lab te kweken was, kon niemand de hypothese testen. Veertig jaar later gebeurde dat alsnog, met een omweg via een worm.

Dat is geen verwijt aan de onderzoekers van toen. Het is een patroon dat overal terugkomt: we zien iets op de plek waar het misgaat en noemen het de oorzaak. Soms klopt dat. Vaak is het een omstander.

De vraag die je altijd eerst zou moeten stellen is niet "wat veroorzaakt dit", maar "wat infecteert dit, en waar leeft het van". Pas daarna kun je praten over ziekte.

Wat ik meeneem

Ten eerste: de darmflora is nog grotendeels onbekend terrein, en dat geldt dubbel voor de virussen erin. We hebben de bacteriën redelijk in kaart, maar de virussen die hen aanvallen zijn voor een groot deel een blinde vlek.

Ten tweede: een verband is een begin, geen conclusie. Deze maand stond er vast weer ergens een kop "darmvirus gelinkt aan diabetes". Na dit onderzoek lees je zo'n kop anders. Het virus is er, ja. Maar de vraag is in wiens cellen het zit.

En ten derde: soms is vooruitgang niet een nieuw antwoord, maar een betere vraag. Veertig jaar lang was de vraag "welke ziekte veroorzaakt dit virus". De juiste vraag bleek: "wat eet dit virus".

Het antwoord was bacteriën. De hele tijd.

Bron: 40-year mystery solved: Common gut virus infects bacteria, not human cells — WashU Medicine; paper: Nature Microbiology.